Montfalcon – glèisa Sant Bertomieu

Lo vilatge de Montfalcon (Montfaucon, 46) es una anciana bastida fondada en 1291 per la volontat del rei Edward Ièr d’Anglatèrra. Installada sus un pèg a 300 mètres d’altitud, a caval sus las ancianas parròquias de Senièrgas (Séniergues, 46) e de Sant-Vezian (glèisa desapareguda a 700 m a l’èst del vilatge de Montfalcon), aquesta bastida veniá assetar l’autoritat del monarca dins los novèls territòris carcinòls recentament acquesits, a la seguida del tractat signat ambe lo rei de França Philippe Le Bel en 1286 a Vilafranca de Peiregòrd.

Lo gascon Elias de Caupena, senescal del rei d’Anglatèrra, sembla aver acquesit lo luòc del senhor Fortanièr de Gordon e mai d’un acte trancrit dins los « Ròtles Gascons » mòstran qu’en 1293, la vilòta èra bastida e aviá recebut una carta de costumas del quite senescal. Un baile, representant del rei i teniá l’autoritat e administrava los domenis reials¹.

La capèla primitiva edificada prèp del fòrt, siaguèt de’n primièr una anèxa de la glèisa Sant-Martin de Senièrgas. A l’eissida de la Guèrra de Cent Ans, coma una brava partida de Carcin, lo ròdol de Montfalcon èra largament roïnat e despoblat. La glèisa vesina dedicada a Sant Vezian èra desrocada, e la capèla del borg siaguèt agrandida e devenguèt la glèisa nòva de la comunautat.

L’edifici actual mòstra d’elements arquitecturals dels sègles 14 a 17. Lo còr seriá estat bastit al començament del sègle 14 e lo transèpt coma la nau datarián de la segonda mitat del sègle 15. Lo campanal primitiu èra plaçat al dessús de la capèla formant lo bras nòrd del transèpt ont demòran de vestigis d’un escalièr a vis e d’una cambra fòrta ambe chiminièra. Lo campanal que vesèm uèi se venguèt ajustar al dessús de la capèla sud, mas pas abans lo sègle 17². Gràcia a las donadas eraldicas, anam veire que lo voltament de l’ensemble de l’edifici deu èsser datat de la segonda campanha d’òbras de la fin del sègle 15.

Un voltament datable del tresen quart del sègle 15.

Cinc claus de vòltas armoriadas espèran l’eraldista a l’interior de l’edifici. Sembla ben que cap cercaire ni mai erudit aja temptat un estudi d’aqueste ensemble eraldic, pro important çaquelà per una pichòta glèisa de vilatge. Cal dire que representa un cas d’escòla d’un patrimòni eraldic rural, pauc o pas assabentat dins la sorgas escrichas e que garda plan sovent sos secrets. Anam veire çaquelà que nòstras recèrcas nos menan a prepausar qualques pistas d’identificacions e d’ipotèsis que demandarián de furgar mai menimosament dins los archius despartamentals per trobar una confirmacion.

Lo prior Imbèrt de Rodilhon.

Començarem per parlar de las armas representadas tres còps a las claus de vòltas de la nau, del còr e del bras nòrd del transèpt. Mòstran un escut cargat d’un molin de vent.

L’escalpradura representa pro en detalh l’arquitectura de l’edifici, bastit de fusta sus una basa conica, que se desvolopèt a partir del sègle 13, dins los païsses ont la fòrça idrolica podiá venir a mancar, coma suls causses carcinòls³.

Lo molin de vent es un mòble plan rare en eraldica medievala, çò que podiá daissar esperar una identificacion mai aisida. Malurosament, cap de familha carcinòla de l’Atge Mejan es coneguda per aver portat un molin dins sas armas.

Pr’aquò, la tendéncia majoritària de las armas parlantas dins l’eraldica occitana nos convida a prepausar una pista d’identificacion dins la persona d’Imbèrt Rodilhon, prior e curat de Montfalcon dins la segonda mitat del sègle 15. Aqueste clèrgue comolèt pendent tres decenias mantunas foncions ecclesiasticas dins un arc d’un trentenat de quilomètres entre la Boriana e lo causse de Gramat⁴.

Lo trobam en 1452 escambiar ambe Pons de Ferrièras, sa carga de la glèisa Sant Pèire de Gordon contra la de las tres glèisas de Senièrgas, Montfalcon e Sant Jolian de Lunagarda (Lunegarde, 46). Obtenguèt puèi de l’avèsque de Caurs l’arquiprestrat de Gordonés o de Pairac que li siaguèt confirmat en 1457. En 1458, èra prior de Montfalcon, e curat de Lauzés (Lauzès, 46), de Sabadèl (Sabadel, 46) e de  Senièrgas. En 1487, èra encara titolat prior de Montfalcon mas, retirat, demorava a Fijac (Figeac, 46) ont fondèt un obit dins la glèisa del Pèg. Faguèt testament lo 24 de mai de 1492 e siaguèt sepelit dins la glèisa del Pèg de Fijac. Es son nebot, Joan Sauge que li succedèt dins sas cargas de 1482 a 1508. Lo testament d’Imbèrt suggerís un ret pro complèxe d’aliganças entre los Rodilhon e la familha nòbla de Sauge, implantada a La Palissa de Borbonés (Lapalisse, 03). Aital, fins a 1526, lo priorat de Montfalcon e sas anèxas de Senièrgas e Sant-Jolian, coma las parròquias de Lauzés e Sabadèl seràn tenguts per un membre del clan : Joan Rodilhon (vèrs 1508-1515), probablament un autre Joan Sauge (1515-1516) e enfin Francés Sauge (1516-1526). Quitament se Eugène Sol dona a Imbèrt Rodilhon una origina gordonesa, la proximitat entre los dos linhatges poiriá indicar puslèu una origina borbonesa d’aqueste personatge. Una familha Rodillon, senhors de Chapetas (Chapettes) dins las castelaniás de Murat (Murat, 03) e de Vernuèlh (Verneuil-en-Bourbonnais, 03) es mencionada dins l’armorial del Borbonés del Comte de Soultrait, sens que loras armas sián conegudas⁵.

La longevitat excepcionala d’aqueste prior al cap de la parròquia de Montfalcon podriá aisidament explicar a ela sola la preséncia de sas armas a tres endreches diferents del voltament de la glèisa Sant Bertomieu.

Mas l’argument que nos sembla decisiu es lo ligam que podèm far entre lo molin e lo patronim d’aqueste personatge. En efièch, lo mot rodilh e son diminutiu rodilhon evòcan evidentament la ròda del molin que siá de vent coma d’aiga. Lo retrobam dins la toponimia, frequentament associat a la preséncia d’un molin. Per exemple, lo molin de « Roudillou » lo long del riu Bornega (Bournègue) a Senta Radegonda (Sainte-Radegonde, 24), lo molin de « Roudillou » a Rossennac (Roussennac, 12) e lo de « Roudil » a Castelnòu de Mandalhas (Castelnau-de-Mandailles, 12)⁶.

La familha de Rodilhon pareis pas aver daissat d’autras traças dins l’istòria locala. Benlèu originària d’Auvernha, lora preséncia en Carcin siaguèt possiblament efemèra e pas que ligada a de foncions ecclesialas⁷. Un espepissament menimós de las sorgas escrichas del Gordonés medieval podriá venir nos n’aprene mai sus las originas d’aqueste modèste linhatge.

L’avèsque Guichard d’Aubuçon.

L’essencial del voltament de la glèisa Sant-Bertomieu es donc probablament datable de l’epòca ont Imbèrt Rodilhon teniá la carga de prior, donc de 1452 a 1482 al mens. Mas anam veire que la vòlta del còr pòt èsser datada encara mai precisament gràcias a sa clau presentant un escut cargat d’una crotz ancorada e d’un cap.

En efièch, aquestas armas son plan probablament las de l’avèsque de Caurs, Guichard d’Aubuçon, qu’ocupèt lo sètge episcopal pendent solament un pauc mai d’una annada, entre lo 10 de març de 1475 e lo 15 de julhet de 1476.

Aqueste prelat, precedentament avèsque de Conserans (1462-1475), èra sortit d’una branca cabdèta de la granda familha de Marcha Lemosina dels vescomtes d’Aubuçon (Aubusson, 23). Aqueste linhatge portava « d’aur a la crotz ancorada de vermelh ».

En efièch lo paire de Guichard, Rainaud d’Aubuçon, fraire cabdèt del camarlenc del rei Joan d’Aubuçon, comencèt la branca cabdèta dels senhors de Montelh (Le Monteil au Vicomte, 23).

Esposèt vèrs 1412 Margarida de Combòrn, dòna de Chirac, e agèron dètz enfants. D’unes coneguèron d’illustras destinadas e nos daissèron qualques marcas de l’identitat eraldica d’aquesta branca d’Aubuçon de Montelh.

Lo cavalièr Antòni d’Aubuçon (1413-<1488), senhor de Montelh, siaguèt conselhièr e camarlenc del rei de França (1451-1481), baile de Touraine (1451) e de Caux (1467-1473), capitani d’Arques (1473) e de Fontenay–le–Comte (1461). La colleccion Clairambault dels Archius Nacionals de França consèrva los motlatges de sièis sagèls d’aqueste personatge (n°380 a 385), de 1451 a 1481, que presentan practicament totes un escut a la crotz ancorada acompanhada d’un lambèl (exceptat lo mai ancian, lo n°380 que mòstra pas que la crotz d’Aubuçon). Semblariá donc que marcava sa plaça d’ainat d’una branca cabdèta per l’adjonccion d’aqueste lambèl.

Pèire d’Aubuçon (1423-1503) dintrat dins l’òrdre dels Espitalièrs de Sant-Joan de Jerusalèm en 1444, devenguèt en genièr de 1476 Prior de la Lenga d’Auvèrnhe abans d’accedir qualques meses mai tard (17 de junh) a la foncion suprèma de Grand-Mèstre de l’Òrdre. Pendent l’estiu de 1480, es el, ambe l’ajuda determinanta de son fraire Antòni, que sostenguèt lo sètge de l’armada turca contra l’iscla de Ròdes. Victorioses, los dos fraires ne tirèron una immensa renomada dins tota la Crestianetat. Las miniaturas de la Gestorum Rhodie obsidionis comentarii de Guilhèm Caorsin⁸, escricha pauc après en l’onor del Grand-mèstre, mòstran que portava las armas plenas d’Aubuçon escartairadas de la crotz de la Religion. Son aquestas armas qu’apareisson tanben dins los armorials dels Grands-mèstres de l’òrdre Espitalièr.

Dos autres filhs, Uc e Loís d’Aubuçon, siaguèron successivament avèsques de Tula (Tulle, 19), de 1451 a 1454 pel primièr, e de 1454 a 1471 pel segond. Malurosament, cap de sagèl d’aquestes dos prelats es pas estat conservat e la catedrala de Tula mòstra pas de vestigis eraldics de lor passatge sul sètge episcopal⁹. Una enquesta mai complèta en Bas-Lemosin podriá aportar de precisions sus las armas qu’utilizèron aquestes prelats.

Catarina d’Aubuçon, abadessa de Santa-Maria de la Règla a Lemòtges (Limoges, 87) de 1461 a 1473, faguèt representar sas armas sus un pilar de la glèisa abadiala coma o faguèt relevar lo sénher de Gaignères abans la destruccion de l’edifici¹⁰. Se lo relevat del milesime es fautiu, remarcam ben la preséncia del lambèl de tres pendents que sembla ben caracterizar las armas de la branca cabdeta d’Aubuçon del Montelh.

Enfin, Guichard d’Aubuçon, nòstre brèu avèsque de Caurs, quitèt lo sètge carcinòl en 1476 per ocupar l’avescat de Carcassona fins a sa mòrt en novembre de 1497. Tornam trobar sas armas pinturadas sul plafond de l’ancian presbitèri a costat de la glèisa de Lagrassa dins Aude (Lagrasse, 11) ¹¹.

Mas aqui, l’escut de Guichard presenta la crotz ancorada d’Aubuçon bresada aqueste còp d’un lambèl d’argent. Semblariá donc que lo cap present sus l’escut de la clau de volta de Montfalcon siá fautiu o revèla un cambiament de bresadura durant la vida d’aqueste personatge. Podriam tanben pensar qu’aqueste cap siaguèsse la resulta d’una abséncia d’acabament de l’escalpradura del lambèl autentic. Es l’ipotèsi que retendrem.

Podèm donc pensar que la branca cabdèta d’Aubuçon de Montelh bresava las armas originalas dels vescomtes d’un lambèl de tres pendents d’argent e que l’avèsque de Caurs, Guichard d’Aubuçon las portava aital.

Azemar d’Anglars.

Per acabar, la capèla formant lo bras meridional del transèpt presenta per sa part una clau de vòlta cargada d’un escut portant tres faissas abaissadas e un leon laupardat en cap.

S’agís de las armas de la familha Azemar d’Anglars (Anglars, 46), coneguda dins la baronia de Cardalhac (Cardaillac, 46), dempuèi al mens la primièra mitat del sègle 13. Segon Esquieu¹², portava « d’aur a tres faissas abaissadas de vermelh acompanhadas en cap d’un leon laupardat del meteis », mas las pròbas de noblesa per l’entrada de Maria d’Anglars del Claus a Saint Cyr en 1725, las blasonan « d’argent a tres faissas de vermelh susmontadas d’un leon del meteis passant »¹³. Lo dobte demòra donc sus la color autentica del camp de l’escut.

La familha d’Anglars beneficièt d’un estudi del Doctor Cadiergues, paregut dins lo buletin de la Société des Etudes du Lot en 1952¹⁴. D’autras sorgas segondàrias¹⁵ coma de còpias e documents originals del Cabinet des Titres¹⁶ nos permeton de seguir parcialament la familha del sègle 13 al sègle 18 sens ne poder tirar çaquelà de filiacions plan seguras. Nòstra coneissença del linhatge es en mai trebolada per la preséncia d’autras familhas d’Anglars o Anglards presentas en Auvèrnhe e a l’entorn.

Se lora origina al sègle 12 dins la vassalitat dels barons de Cardalhac es mai que probabla, lo linhatge apareis pas dins las sorgas escrichas abans las annadas 1230. Dins aquesta primièra mitat del sègle 13, lo maridatge d’una filha ambe lo senhor Sanchon de Corn fa passar una part de la senhoriá d’Anglars dins aquesta familha mas los d’Anglars se mantendràn dins la localitat eponima fins al sègle 16 al mens. Mantunas brancas se destaquèron del marc principal, en particular la dels senhors del Claus (château du Claud, cne Salignac-Eyvigues, 24) a partir del maridatge d’Archambaud d’Anglars ambe Galharda de Lestrange en 1408 e la dels senhors de La Ròca del Pont (Laroque, cne Caillac, 46) que seguissèm fins al començament del sègle 16.

Avèm pas trobat cap membre del linhatge qu’auriá agut un ligam dirèct ambe la glèisa de Montfaucon mas, la datacion de la fin del sègle 15, ara atestada, nos podriá menar a veire dins Pèire d’Anglars, rector de Vialòla (Vialolle, cne de Cabrerets, 46) en août 1482¹⁷, una pista possibla d’identificacion. En efièch, la proximitat d’aquesta localitat situada a 15 quilomètres al sud-èst de Montfaucon e lo cumul de las cargas ecclesiasticas en usatge a aquesta epòca nos convidan a far aqueste raprochament, sens çaquelà n’èsser segurs.

Al tèrme d’aqueste rapid estudi, podèm pas que rampelar la riquessa, sovent jos-esplechada, del patrimòni eraldic dins d’edificis minors, que nos mena a melhor conéisser l’istòria dels diferents parçans occitans, en particular pel periòd medieval.

Olivièr Daillut

1. Ch. Bémont, Rôles gascons, T.III, 1906, n°2148, 2167, 2168 e 2172.
2. D’après Valérie Rousset, L’église Saint-Barthélémy (Montfaucon), Conseil général du Lot, notice numérique, 2004, citada dins Archives de pierres – Les églises du Moyen âge dans le Lot, ed. Silvana Editoriale, 2011, p.251.
3. J.-P. Leguay, L’air et le vent au Moyen-Âge, Presses universitaires de Rennes, capitol 6 en particular p.147-164. De legir sus https://books.openedition.org/pur/107807
4. Sus aqueste personatge e sa parentat, veire E. Sol, L’Eglise de Cahors : au temps de la lutte contre les Anglais, 1944, p.243, 245, 252 ; ALBE (chan. E.) transcrit par PEYROT (G.), Monographies des paroisses autour de Thémines (entre Causse et Limargue). », Publications Racines, Ed. du Ver Luisant, Brive, 2005, Montfaucon p.435, Lauzès p.209; Abbé CLARY, Dictionnaire des paroisses du diocèse de Cahors, Cahors, 1986, J. HERGENRÖTHER, Leonis X Pontificis Maximi regesta, p.423
5. G. de Soultrait, Armorial du Bourbonnais, Moulins, 1857. Per contra la familha de Sauge es desconeguda d’aqueste armorial coma de l’obratge de Dom BÉTENCOURT, Noms féodaux ou noms de ceux qui ont tenu fiefs en France…, 2^ème édition, Paris, 1868.
6. D’autres luòcs nomenats Rodilh o Rodilhon, sens aver conservat de patrimòni minotièr, se situan dins de posicions favorablas a la preséncia de molins d’aiga o de vent.
7. En mai de la familha Rodillon de Borbonés, citada mai naut, encontram tanben una familha Rodilhon en Velai, G. de Jourda de Vaux,Nobiliaire du Velay et de l’ancien diocèse du Puy, Tome VI, 1931, p.72 in G.Paul, Armorial du Velay
8. BNF ms lat. 6067 https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10535160j/f1.item.r=latin%206067
9. L’ataüc de Loís d’Aubuçon que portava son jasent e que Baluze descriguèt coma d’una granda beutat al sègle 18, foguèt malurosament destrusit en1793 (L.L. Niel, Hugues d’Aubusson, XVIIe évêque de Tulle, Bull. de la Société des lettres, sciences et arts de la Corrèze, T.XI, 1889, p.254).
10. BNF, ms fr 8230 f°145v
11. Gauthier Langlois, Jean-Pierre Sarret, Georges Puchal, Laura Ceccantini, Julien Foltran. Afficher son imaginaire et son réseau social en 1492 : le programme iconographique et héraldique des plafonds de la maison du camérier Audoin d’Abzac à Lagrasse (Aude). Bulletin de la Société d’Études Scientifiques de l’Aude, 2022, CXXII, pp.41-72. ⟨hal-04935827⟩
12. Essai d’un armorial quercynois, als suplements, p.8.
13. BNF ms fr 32127 f°62 r°
14. Dr Cadiergues, Anglars et ses coseigneurs, in BSEL T.73, fasc.4, 1952, p.223-246.
15. Chan.Ed. Albe, L’abbaye cistercienne de Leyme au diocèse de Cahors, in Revue Mabillon, 1926, p.148 et seq. ; E. Sol, L’Eglise de Cahors : au temps de la lutte contre les Anglais, 1944, p.216
16. BNF Pièces originales 64 ms fr 26548 (documents mesclats de mai d’una familha d’Anglars) ; Carrés d’Hozier n°27 ms fr 30256 e Dossier bleu n°20 ms fr 29565
17. http://www.archives.quercy.net/qmedieval/histoire/hist_lentillac/moy_age.html